
Hayatın Kadrajında Şiir ve Fotoğraf
Konuşan: İlker Gülbahar
Söyleşi davetimizi kabul ettiğiniz için Yarpuz adına teşekkür ederiz, hoş geldiniz.
- Öncelikle Yasin Mortaş’a genel bir çerçeveden bakmak isterim. Şiir, çocuk edebiyatı, hikâye, küçürek hikâye ve fotoğraf gibi farklı sanat alanlarında üretim yapıyorsunuz. Dört şiir kitabınız, çocuk kitaplarınız, TDK Yayınları’ndan çıkacak çocuk şiirleri dosyanızla beraber ve ulusal/uluslararası ölçekte fotoğraf ile şiir alanında birçok ödülleriniz bulunuyor.
Bütün bunları düşündüğümüzde şunu sormak isterim:
Sanatta çok yönlülük, sanatçı için bir derinlik ve zenginlik mi oluşturur; yoksa zamanla odağı dağıtan bir dezavantaja mı dönüşür?
Teşekkür ederim.
Her sanatın gölgesi aynı yere düşer: kalbe.
Eğer düşmüyorsa sanatçının kaleminin ucu künttür, fırçası kendi içine bükülmüştür, enstrümanın teli ve nefesi dökülmüştür; fotoğraf ışığın arkasına gizlenmiştir ki bu hâl, sığ olanın sanat uğraşının bedensizliğidir. Bu sanat alanlarını çoğaltabiliriz.
Her zaman söylüyorum: Şair-sanatçı, ruhu tenine sığmayan bir şiir atlısıdır. Yaradan tarafından bahşedilen o sanatçı huzursuzluğu hep sizinle beraberdir; bazen sanatın gölgesi siz olursunuz, bazen de gölgenin içindeki sanat olursunuz. Bir sanatçının içinde biriken estetik kaygıları, varoluş sancısıyla yeryüzünü çağın rampasında taşımak zor da olsa, bu yükü yeteneği doğrultusunda dışa vurmak zorundadır.
Avantajdır; kendine verilen yeteneği insanlığın o uçsuz boşluğunu doldurmak için kullanıyor ve ruhunu dingin bir tepede dinlendiriyordur. Ki dezavantajdır; zamanın içinde kendini çok yontuyor, yontuldukça inceliyor ve kopmak zorunda kalıyor. Ama kopsun sanatçı; çünkü o, çağının tanığı olarak vakti vakte düğümlemek zorundadır.
Yarına kalması için ödemesi gereken bedel de belki incelmesidir.
Şükürler olsun ki yükü ağır olsa da yeteneği avantaja çevirmek nasip oluyor. Hele de çocuk edebiyatına başladığımdan beridir çocukların melek yüreklerine bir buket aşk kokusu bırakırken bütün boşlukları dolduruyorum gibi geliyor bana.
Özü özemek, dezavantajı avantajlı kılar; avantajı avantaja çevirmek de insanlığın avantajınadır.
- Şiir, şairin biçtiği bir kalıp mıdır; yoksa şairi kendi rengine dönüştüren bir varoluş ırmağı mı?
İnsan şiiri üzerine bir elbise gibi giyerse, ancak o zaman tanımlanabilir şiir.
Şiiri neresinden tutmalı? Tutulacak bir kolu, dokunulacak bir perçemi var mıdır? Belki de konuşma dilinden soyutlanmış o imgeli gövdedir var olan. Siz o gövdeye biçim vermeye çalışıyorsunuz diyelim; peki o yapı aynı dökümde kalır mı? Yahut ateşten bir kalıp hazırladınız… Siz şiiri o forma dökene kadar zaman kurur, şiir ise o kalıbı eritip geçer.
Şiir kendi sınırlarına sığmaz; ölçüsü tekrarlanmayan, asil bir çocuktur. Akşama kor bırakmayan bir duyuş, gece söner ve ertesi güne yalnızca külü kalır. Bu yüzden ruhu şiirin harıyla körükleyip gelecek asırlara dirençli közler devretmek gerekir. İşte o vakit şiir, şairini ötelere taşıyan bir ilkbahar ışığı olarak kalır.
Şair, somut olanı sezgisiyle soyutlayandır. Her sözcük bir tohumdur; gölgesinde bir memleket büyür. O ülkenin kof kalabalığı olmaz; sükûneti duygu sentezinden geçirip yeni bir imge coğrafyası inşa eder.
Şair, zamana aşıladığı sözleri aşk ile beklediğinde, bir şiir ağacı onun adıyla salınacak; gölgesinde güneşleri serinleten rüzgârlar kalacaktır.
İnsan, şiir ırmağına girip çıktığında su rengini almıyorsa o ırmak akıp gitmiştir.
- Şiirleriniz 1990 yılından bu yana olan zaman dilimini kapsıyor. Mortaş’ın bu tarihten önce de bir şiir iklimi var mı?
Her şiir, şairin ruhundan dışa yansıttığı bir şiir aynasıdır.
Öncesi de var; öncesi, sonrakine uzak bir “şiir mesafesi”nde olduğu için kendi mağarasında kaldı. O mağaradan çıkması gerekiyor mu? Hayır.
Her şiirin bir mevsimi vardır. Her mevsim, kendi şiirini çağırır coğrafyasına. Burada Mortaş’ın yaşayıp ıslandığı, üşüdüğü, ev kurup yaşadığı yer, “Güvercin Vadisi Şiirleri” coğrafyasıdır. O vadide kurduğu üslup, onun şiir ırmağı olabilir; sonrakiler de o vadide kendini sürekli yenileyen akışkan bir ırmağın içindedir.
Bu anlamda bilgisayarımın içinde on beş kitaplık dosya var. Belirli yayınevleri “kitabınızı çıkaralım” demiyor, ben de “çıkarın” diyemiyorum… Ben, şiirin o coşkun ırmağıyla akmaya devam edeyim en iyisi.
Her şiirin söz ritmini akort eden ruh, kalbe tınıyı aktarırken saftır. O saf hâl, aslında şiirin ana maddesini oluşturur. Sonra şair, beynindeki birikim eleğinden geçirir; diliyle yıkar ve kaleminden akıtır. Artık kalem, kelam olarak kalır. Kelamın özgün kalması ise kalpteki benzersiz izlerdir.
Şiirin de ruhta geçiş mevsimleri vardır. Her şiir kitabı kendi mevsimini şaire fısıldar; bu, münacaatla, naatla ya da varoluş sancısıyla yoğrulmuş duygular sentezinin bir aşk atlası olur. Ya da şiir depreminin iç sarsan düşler enkazına dönüşür.
Her hâlükârda şair, iç rahatsızlığının içinde, iç sıkletiyle koşan; ruhu tenine sığmayan bir şiir atlısı değil midir?
İçimizde uyuyan milyonlarca şiir hücresi varsa, bunlara aşk aşısı zerk etmek gerekir. Çünkü uyanan tek bir hücre bile, belki yüzyılın mısrasını doğurabilir ve insanlığın önünde bir şiir aynası olarak kalır.
Kıyamete kadar insanoğlunun şiir mevsimi, hep kalp cebinde duracaktır.
- Şair, dünyanın kanayan yerlerine hangi varoluş zorunluluğuyla tanıklık etmeye yürür?
Gözyaşı vicdanın rengidir aslında.
Zaman kanamaya devam ediyor; şiir o zaman kanamasına müdahale edebilir mi, yoksa şiiri — haykırışı da içine alıp — bataklığa mı götürür?
Şiir uzağı gösteren üçüncü bir göz olmalı. Başka bir anlamda bir paratoner…
Şiir, insanlığın rahatsızlığını kendi içine bir sızı olarak alamıyorsa, orada mutlaka bir problem olmalı. Onun derin ve içten çağlayan sesi, bir karanlıkta ortaya çıkıp yeryüzünü yankılatmalı ve ışığıyla temizlemeli karanlığı.
Sanatçı çağının tanığıysa eğer, o tanıklığını ortaya koyduğu eserle kanıtlayıp tarihe karşı olan sorumluluğunu yerine getirmelidir.
Eğer siz mazlum coğrafyalara sessiz kalıyorsanız, eseriniz de yıllar sonra o sessizliğin içinde kendini yok edecektir.
Şair, tarih aynasının dökülen sırlarını sözle yamayan bir süvari olmalı insanlığa karşı.
Söz, kurşunu eritmeyen bir söylemle yürürse eğer, ağır aksak bir zaman dilimi bırakır kendi çağına. O aksaklık, yeryüzü saatleri içinde sonraya hiçbir şey taşımayan kelimeler yığını olarak kalır.
Sanatçı sorumludur sorumsuzluğa karşı.
- Şiir, varlığın yükünü estetik bir sese dönüştürebilir mi?
Varlıkların hüznü, şairin içinde bir mana tülüne büründükçe şiire dönüşür. İnsan gerçekliğin yükünü taşırken şiir, o yükü estetik bir forma dönüştürür; bu dönüşüm, yok olmadan önce varlığa zarif bir ses bırakır. O ses ruhta bir filtre oluşturur ve dünya vakti berrak zamanlara akar.
Varlık, öz olarak kalırsa bir anlam taşır. Gerçekliğin zarif yükü bırakın şiir olsun…
- Dünü ve bugünü süzmeden geleceğe yürümek cılız bir yolculuk olarak kalır sanırım. Biraz da beslendiğiniz sofralardan bahsedelim mi?
Varoluş sofrası…
Bakıp kendimizi görmeye çalıştığımız güneşle sırlanmış aynalar.
Kıyamla secde arasındaki o muazzam mesafeyi “pekiyi” ile doldurma çabası.
Zaman sofrasını eskitmeden silkelenme telaşı.
- “Unutulmanın pusulasız rotası” , “çağın acı lokması” , “nergisin hal şehri güzel bayım” , köknar ıslatan bulut gözler” , ruhumun incelen uykusu” , “yıldız bulaşığı dilim” derviş yüzlü bulutun gözyaşı yazıtı” … örnekleri çoğaltmak mümkün. Şiirlerinizde alışılmamış bağdaştırmalar o kadar dikkat çekici ki… Alışılmamış bağdaştırmalar Yasin Mortaş şiirinin ana özelliği midir?
Evet.
Şair özgünlüğünü yakalamamışsa öykünmedir. Her şairin bir ruh izi olmalı; yoksa şiirini başka bir çağa taşıyamaz. Dilin görünmeyen tarafını yoklamak, şairin imge dünyasına ışık tutmalıdır.
- 8. Bazı şiirler vardır ilk dizesindeki ilk sözcüğü okuduğunuzda hemen arkasındaki sözcüğü çağırırsınız. O ilk sözcük üzerinde fazla durmadan ikinciyi, üçüncüyü okursunuz. Çoğu zaman – gelecek sözcüğü tahmin edemeseniz de – cümlenin gramatikal yapısını tahmin edersiniz. Sizin şiirlerinizde bu mümkün değil. Okuduğunuz sözcüğü içinize sindirmeden sonrakine geçemiyorsunuz. Bu durum sizin şiirinizin kapalı(!) oluşuyla mı ilgili ya da sözcük seçiminizle mi?
Şiir tekrar okutmalı kendini, okutunca tekrar okutmalı. Eğer şiiri damıtarak yazmıyorsanız şiirin o özgün yanını ıskalıyorsunuz demektir. Şiiri fazla soyutlaştırmadan yoğunlaştırmak kapalılık değil, şiirin asil kimliğine saygı göstermektir. Yoğunluk soyutluk değildir. Yer çekimine inat mısralar ayağı yere basmayacaktır mutlaka.
9.”Ruhu dudağında / fısıldaşan güvercin / ve yağmurun suyu / öptüğü geceler / ezberimdeki ayet gibi eritir beni” diyorsunuz. Sizin şiirleriniz için hangi kavramı kullanmak daha yerinde olur? Kapalı mı, soyut mu?
Şiirin iç tarihi; önce kendine seslenir ve sonra dışa aktarıldığında bir varoluş kaygısı çıkar ortaya.
Şiiri yoğunlaştırmak şiire olan en büyük saygıdır belki de çünkü o yoğunluğun içinde kendini bulduran müstesna sözler muhatabıdır. Bu muhataplık ona eşsiz duruşlar bıraktırır ve onun duruşu da yüzyıllardır hep şiir olarak anılmasını sağlamıştır.
Şiir = yoğunluk
Şiir, fazla soyutluk değildir.
Şiir, fazla kapalılık değildir.
Şiir, insan ruhunda yankı bırakandır.
Kapalılıkta, soyutlukta insanlar için hiçbir karşılığı yoktur varsa da kendi imgesi içine kapalı kapılar sürgüleyen bir şairin teveccühünde kalır.
Kendini kolay ele vermeyen, imgeyi imgeleştiren değil, yoğunluğun içinde, şiirin iç senteziyle, şiirin kapılarını yumruklamadan, sezgiyle fısıldayarak kapılar açtıran ve açılan kapıdan içeri girerken ruhun kamaşmasına izin veren ve o kamaşma esnasında şiir aynasına bakmayı ihmal etmeyen duygular bütününü toplayıp yontup karşı duygu aktarmanın şiiridir aslında.
- Şiirlerinizdeki sözcük seçimleriniz yaşayan Türkçenin sözcükleri. Ancak bazı şiirlerinizde tek tük dilasa, dilara, muttasıl, vuslat, hicran, tebessüm, fecr, süveyda, uzlet, sükûnet, teveccüh gibi müzikalitesi yüksek sözcükleri kullanmakta tereddüt etmiyorsunuz. Şiirlerde kullanılan sözcük seçimine bakışınız nasıldır?
Şiir, hangi kelimeyi kendine çağıracağını bilen bir canlıdır. O, kendini diri tutmak için tazelenir; kendini kavi tutacak kelimeleri bilir.
- Türk Dil Kurumu Yayınlarından çıkacak çocuk şiirleri kitabınız vesilesiyle şunu sormak isterim: Çocuk edebiyatı sizce yalnızca çocuklara yazılan bir alan mı, yoksa insanın en saf ve en kırılgan tarafına ulaşma çabası mı? Şiirsel dilinizi çocukların dünyasına taşırken gerçeklikle hayal, merhametle estetik, somutla soyut arasındaki dengeyi nasıl kuruyorsunuz? Yazarken daha çok bugünün çocuklarının gözlerinden mi besleniyorsunuz, yoksa içinizde hâlâ yaşayan çocukluğun sesinden mi?
Çocuk edebiyatında çocuklarla aynı kalp seviyesinde olmak en önemli ölçüttür. Bu ölçüyle hareket ederseniz onlarla aynı yolda yürüyebilirsiniz. Çocuğun saf duyarlılık mayası bozulmadan, önüne onu büyüten, geleceğe berrak bir ayna tutan iyi sözler koymak çocuk edebiyatının asli görevidir.
Bu alan o kadar hassastır ki; yazar, çocuğun kalp seviyesine inmeden sözlerden bir uçurtma, bulutlardan bir kuş, anne kalbine yuva kurmuş bir serçeyi onun ruhuna dokunduramazsa burada büyük bir hayal kırıklığı başlar. Çünkü çocuk edebiyatı, duyguların üzerine konan bir kuş kadar nahiftir.
Onların kalbine didaktik söylemler değil, kanatlarında rüzgâr taşıyan kuşların uğultusuz fısıltısını bırakmak gerekir. İyi bir çocuk kitabı, çocukla aynı boy hizasında göz göze konuşur.
Çocukların dünyasında yerçekimi yoktur; onlar tüy renkli dünyalarını ceplerinde taşırlar. Hayallerinin içindeki Anka, kalplerine hep Kaf Dağı taşır
Topa ayağıyla vuran çocuk, “Canın acıdı mı?” diyen bir merhamet; kalemle kâğıda yazarken “Gıdıklanıyor musun?” diye soran bir hassasiyet; rüzgârda uçurtmasına “Üşüdün mü?” diyen bir vicdan; eriyen kardan adamına gölge olan bir incelik görmek ister.
Her çağın estetik yüzü çocuklardır; onları büyütmeden yaşlandıralım ki dünya çocuk kalsın: saf ve daha hakiki.
Yeryüzünün cenneti çocukların kalbidir; o hâlde çocuk edebiyatı yazan her kalem biraz oradan mürekkep çekmelidir.
- Fotoğrafa geçelim mi? : ‘‘Fotoğraf mı şiirdir yoksa şiir mi fotoğraftır Yasin Mortaş’a göre? Fotoğraf sizin için neyi anlatır; insanda bıraktığı sessiz etkiyi nasıl tanımlarsınız?”
Fotoğrafta insanın düşünce perspektifinde, baktığı hayat kadrajına; gördüğü derinliğe, okuduğu kitapların ışık huzmelerine, büyüdüğü sokağın çocukluk ayarlarına, hatta içinde yüzdüğü vakit denizlerine kadar etkilendiği ve yanında taşıdığı bir hayat-fotoğraf felsefesi vardır.
Fotoğrafta da diğer sanatlarda olduğu gibi eksiltme esastır.
Işığı sezginin içinden geçirirken bütün duygu renklerinin ortalamasını bulup; ayıklayıp, yontup bir sanat eseri hâline getirmeniz gerekiyor. Çünkü eksiltmek, güzellik duygularını çoğaltmaktır.
Fotoğrafta teknik, en sona bırakılan bir enstantanedir.
Bir şeyde uygun ışığı görüp, duyguyla süzüp, sezgiyle eleyip deklanşöre basıyorsanız; orada anı dondurup geleceğe bir ayna olarak bırakıyorsunuzdur zamanı…
Zamanı uzağa taşımak, zaten fotoğrafın çektiği asil bir yüktür.
Evet, fotoğraf; anı, fotoğraf karesine girmeyecek kadar kendini dışlayan vakur bir karaktere sahiptir.
İnsan, çektiği her karede varoluş kaygısının vizöründen bakmalı hayata.
Makine, duyguların tenidir.
Ona estetik bir elbise giydirmek; bakınca görenlerde aşk rahatsızlığı uyandırmaktır.
Fotoğrafçı, hayatın portresini çekmek için hüzün çizgilerini takip eden bir seyyah değil midir?
Hüzün denince hep acı anlaşılıyor.
Oysa sanatta hüzün yaşamak, hayatın kadrajına derince eğilmekten başka nedir ki?
Fotoğraf, ışığın sesidir ve insanlık tarihine sessiz yankılar bırakır.
Şiir, sözün sesidir; ruhta silinmeyen varoluş izleri bırakır.
Bütün sanat eserleri, güzellik vadisine çağırmanın çığlığı içinde olmalı değil mi? - 13. Bir şair neden fotoğrafın peşine düşer ki?
Bir sanat, sanatçının içine doldukça başka bir sanatı çağırır. Bu çağırış, estetiğe olan hayranlığın içten dışa taşmasıyla göl olur; o gölü deniz çağırır. O çağırışlar, incelmiş ruhun içinde yankılanır durur. Belki de bir yankı, başka bir yankının cevabıdır aslında.
Şiir, şairin depresyonuysa; o yükü taşımak zordur. Fotoğraf da hayatın antidepresanı olsun biraz.
Bazen içte ışıksız kalmış kelimelerle fotoğrafın peşine düşmek, şiiri aydınlatıyor.
